Niebieska żywność na talerzu. Co to jest?

Niebieska żywność to pożywienie pochodzące z oceanów, rzek i jezior. Ryby, owoce morza i glony dostarczają białka, nienasyconych tłuszczów omega-3 i witaminy B12. Raport Blue Food Assessment z 2023 roku wykazał, że żywność wodna może pomóc w zmniejszeniu niedożywienia, zmianach klimatycznych i budowaniu stabilnych systemów żywnościowych na całej Ziemi.

Niebieska żywność to żywność pochodząca z oceanów, rzek i jezior. Obejmuje ryby, owoce morza, skorupiaki i glony. Termin może się wydawać nowy, ale produkty te stanowią część ludzkiej diety od tysięcy lat, szczególnie w krajach nadmorskich. Dlaczego jednak teraz mówimy o niej w kontekście zdrowia i zmian klimatycznych? Bo międzynarodowy raport Nature z 2023 roku wykazał, że niebieska żywność może być kluczem do rozwiązania wielu globalnych problemów żywnościowych, zdrowotnych i środowiskowych.

Raport przygotowała Blue Food Assessment, globalna inicjatywa naukowa, która zgromadziła ponad 100 naukowców z ponad 25 instytucji na całym świecie. Zespół pracował od 2021 do 2023 roku, analizując role żywności wodnej w budowaniu zdrowych, sprawiedliwych i zrównoważonych systemów żywnościowych.

Co składa się na niebieską żywność

Niebieska żywność to nie tylko dorsz czy łosoś. Zawiera tysiące gatunków zwierząt, roślin i glonów, które żyją w wodzie. W tym ryby drapieżne (łosoś, pstrąg), ryby sflockowe (okoń, sandacz), mięczaki (małże, ostrygi, kalmar), skorupiaki (krewetki, kraby) i algi jadalne.

Składniki odżywcze w rybach i owocach morza różnią się w zależności od gatunku. Zawierają jednak wspólne elementy: wysokiej jakości białko, nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA), witaminę B12, selen, żelazo i cynk. Badania wykazały, że składniki te spożywane w rybach i owocach morza są lepiej wchłaniane i wykorzystywane przez organizm niż te same składniki z warzyw czy suplementów diety. To ważne dla osób, u których występują problemy z wchłanianiem (malabsorpcją) czy u starszych ludzi.

Cztery główne korzyści niebieskiej żywności

Raport Nature z 2023 roku opisał cztery kluczowe obszary, w których niebieska żywność może odegrać znaczącą rolę w systemach żywnościowych:

Zwalczanie niedożywienia. W krajach o niskim dochodzie, szczególnie w Afryce Subsaharyjskiej i Azji Południowej, dzieci cierpią na niedobory witamin i minerałów. Ryby i owoce morza dostarczają białka, B12 i żelaza, które są szczególnie trudne do osiągnięcia z samej żywności roślinnej. Jedno jajko ryb zawiera więcej witaminy D niż kilogramów śmietany.

Zmniejszenie chorób cywilizacyjnych. W krajach bogatszych, gdzie dominuje spożycie czerwonego mięsa, ryby mogą zastąpić wołowinę czy wieprzowinkę. Omega-3 w rybach zmniejsza zapalenie w organizmie, obniża poziom trójglicerydów i wspomaga funkcje mózgu. Regularne spożycie ryb wiąże się z niższym ryzykiem chorób serca, udaru i niektórych nowotworów.

Ochrona klimatu. Zrównoważone połowy dziko żyjących ryb emitują znacznie mniej gazów cieplarnianych niż hodowla bydła czy trzody chlewnej. Wołowina wymaga uprawy dużych areałów paszy, wody i zasobów; ryby żyją w naturalnym środowisku. Hodowla ryb w systemach recyrkulacyjnych (RAS) może być jeszcze bardziej niskoemisyjna.

Adaptacja do zmian klimatu. Systemy rybne są bardziej odporne na wahania temperatur niż tradycyjne rolnictwo lądowe. Jednak zmiana klimatu sama w sobie zagraża zasobom rybnym: podwyższająca się temperatura mórz zmienia migracyjne szlaki ryb i dostępność pożywienia dla nich.

Czy niebieska żywność jest dostępna i przystępna w Polsce

W Polsce spożycie ryb i owoców morza wynosi około 14 kilogramów na osobę rocznie, podczas gdy średnia światowa to 20,6 kilogramów rocznie. To różnica jest znaczna, choć Polska ma dostęp do Morza Bałtyckiego.

Ryby i owoce morza są dostępne w każdym supermarkecie: łosoś, pstrąg, dorsz, śledź czy owoce morza. Ceny wahają się od stosunkowo tanich (śledź czy makrela) po droższe (łosoś czy owoce morza). Ważne jest jednak, aby zwracać uwagę na źródło pochodzenia.

Jak wybrać niebieską żywność odpowiedzialnie

Rosnące spożycie ryb powoduje presję na zasoby morskie. Ponad 30 procent światowych stad ryb jest przełowionych, a kolejne 60 procent jest poławiane na maksymalnym możliwym poziomie. Aby wspierać zrównoważony rybołówstwo, warto szukać certyfikatów:

Certyfikat MSC (Marine Stewardship Council). Niebieski certyfikat wskazuje ryby i owoce morza pochodzące ze zrównoważonych połowów dziko żyjących, prowadzonych z poszanowaniem oceanów i różnorodności biologicznej.

Certyfikat ASC (Aquaculture Stewardship Council). Zielony lub niebieski certyfikat oznacza produkty z odpowiedzialnych, ekologicznych hodowli ryb.

Wybierając produkty certyfikowane, wspieramy zrównoważone rybołówstwo i pomagamy chronić ekosystemy morskie dla przyszłych pokoleń. Zdaniem MSC Polska, zwiększenie liczby zrównoważonych połowów może wygenerować o 16 milionów ton więcej ryb rocznie, co wyżywi dodatkowe 70 milionów ludzi bez dodatkowego ciśnienia na zasoby oceanów.

Niebieska żywność a dieta planetarna

Niebieska żywność wpisuje się w koncepcję diety planetarnej (model EAT-Lancet Commission). Zalecenia opisane w raporcie Nature wskazują, że ryby i owoce morza powinny stanowić ważny element zbilansowanej diety, zwłaszcza jako substytut dla czerwonego mięsa. Dieta planetarna rekomenduje 30 gramów ryb dziennie (około jednej porcji dwa razy w tygodniu) — to znacznie mniej niż średnie spożycie w krajach zachodniej, ale wystarczające, aby dostarczyć organizmowi niezbędnych mikroelementów.

Wybierając niebieską żywność, wspieramy zarówno własne zdrowie, jak i zdrowie planety. Zrównoważone rybołówstwo i hodowla ryb mogą być kluczem do wyżywienia rosnącej populacji, zmniejszenia chorób cywilizacyjnych i ograniczenia wpływu naszego systemu żywnościowego na klimat i oceany.