Przełomowe obserwacje opublikowane w 2026 roku nie pozostawiają wątpliwości co do wpływu sposobu żywienia na układ krążenia. Badanie obejmujące ponad 100 tysięcy osób śledzonych przez 12,5 roku wykazało, że dieta planetarna zmniejsza ryzyko udaru mózgu oraz cukrzycy typu 2. Ten model żywienia powstrzymuje też rozwój kolejnych chorób przewlekłych.
- Obserwacja 100 tysięcy uczestników przez 12,5 roku wykazała, że wysoki wskaźnik diety planetarnej obniża ryzyko cukrzycy typu 2 i udaru mózgu.
- Osoby najściślej przestrzegające diety planetarnej miały o 11 procent niższe ryzyko pierwszego zaburzenia kardiometabolicznego i o 19 procent niższe ryzyko zgonu.
- Model oparty na produktach pełnoziarnistych, strączkach i warzywach skutecznie chroni przed kaskadą kolejnych chorób przewlekłych.
- W Polsce, gdzie na cukrzycę choruje blisko 3 miliony osób, wdrożenie zaleceń diety planetarnej przynosi wymierne korzyści zdrowotne.
Choroby kardiometaboliczne, do których zaliczamy między innymi cukrzycę typu 2, udar mózgu czy chorobę niedokrwienną serca, stanowią jedną z głównych przyczyn przedwczesnej umieralności na świecie. Większość z tych schorzeń wynika bezpośrednio z modyfikowalnych czynników stylu życia, ze szczególnym uwzględnieniem codziennego jadłospisu. Choć od lat znamy korzyści płynące z diety bogatej w produkty roślinne, najnowsze analizy pokazują dokładny mechanizm ochrony przed tak zwaną kardiometaboliczną wielochorobowością, czyli współwystępowaniem kilku chorób układu krążenia i metabolizmu u jednej osoby.
Jak informuje portal PubMed, w opublikowanej na łamach czasopisma Annals of Medicine analizie naukowcy prześledzili losy ponad 100 tysięcy dorosłych osób przez średnio 12,5 roku[1]. Celem zespołu badawczego było zweryfikowanie, jak ścisłe przestrzeganie wskaźnika diety planetarnej (Planetary Health Diet Index, PHDI) wpływa na ryzyko zachorowania oraz na ewentualny postęp chorób kardiometabolicznych. Wyniki dostarczają twardych dowodów na to, że model talerza zaproponowany przez EAT-Lancet Commission stanowi wysoce skuteczne narzędzie profilaktyczne[2].
Czytaj więcej: Dieta planetarna. Na czym polega i jakie ma zalety?
Wyniki obserwacji ponad 100 tysięcy osób
W badaniu oceniano stopień dopasowania diety uczestników do modelu planetarnego za pomocą standaryzowanego wskaźnika PHDI. Ocenia on wysoki udział produktów pełnoziarnistych, warzyw, owoców, nasion strączkowych i orzechów przy jednoczesnym ograniczeniu czerwonego mięsa oraz żywności przetworzonej. Obserwacja wykazała jednoznaczną zależność: wysoki poziom wskaźnika PHDI wiązał się ze znacznym spadkiem ryzyka wystąpienia udaru mózgu oraz cukrzycy typu 2[1].
Analiza statystyczna wykazała przy tym istotną różnicę w przypadku ryzyka cukrzycy typu 2. Najniższe ryzyko zachorowania na to schorzenie metaboliczne odnotowano u osób, których wskaźnik PHDI osiągnął 84 punkty[1]. Oznacza to, że optymalne korzyści zdrowotne nie wymagają bezwzględnego eliminowania produktów odzwierzęcych, lecz bazują na wypracowaniu stabilnej przewagi produktów roślinnych w codziennym jadłospisie.
Ochrona przed kaskadą kolejnych chorób
Jednym z najważniejszych wniosków z badania jest wpływ diety planetarnej na zatrzymanie rozwoju kardiometabolicznej wielochorobowości. Badacze wykazali, że wysokie przestrzeganie zasad diety planetarnej zmniejsza ryzyko przejścia ze stanu pełnego zdrowia do wystąpienia pierwszego schorzenia kardiometabolicznego o 11 procent[1].
Co równie istotne, u osób z grupy o najwyższym stopniu przestrzegania diety planetarnej zanotowano spadek ryzyka zgonu o 19 procent w porównaniu z osobami o najniższym wskaźniku PHDI[1]. Dieta planetarna okazuje się zatem nie tylko strategią prewencji pierwotnej, ale również czynnikiem hamującym postęp już istniejących zaburzeń metabolicznych.
Jak to wygląda w Polsce?
Uzyskane dane mają duże znaczenie dla populacji polskiej. Zgodnie z danymi Narodowego Funduszu Zdrowia na cukrzycę choruje w Polsce niemal 3 miliony osób, co stanowi ponad 9 procent dorosłej populacji[3]. Ponadto wyniki raportu Narodowy Test Zdrowia Polaków 2025 pokazują, że aż 51 procent dorosłych Polaków zmaga się z nadmierną masą ciała[4]. Nadwaga i otyłość stanowią główną przyczynę insulinooporności oraz zaburzeń lipidowych.
Mimo że zalecenia Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej w postaci Talerza Zdrowego Żywienia od lat promują połówkę talerza wypełnioną warzywami i owocami oraz ćwierć talerza przeznaczoną na produkty pełnoziarniste[5], przeciętny Polak wciąż spożywa zaledwie około 1,84 kg nasion strączkowych rocznie. Zbliżenie proporcji jadłospisu do wzorca diety planetarnej poprzez zastąpienie części mięsa czerwonego soczewicą, ciecierzycą czy fasolą może bezpośrednio przełożyć się na obniżenie liczby zachorowań na cukrzycę i udary w naszym kraju.
Dlaczego ten model chroni naczynia i metabolizm?
Korzystne działanie diety planetarnej na układ kardiometaboliczny wynika ze współdziałania kilku składników odżywczych. Kluczową rolę odgrywa duża zawartość błonnika pokarmowego, pochodzącego z produktów pełnoziarnistych, orzechów i nasion strączkowych. Błonnik rozpuszczalny opóźnia wchłanianie glukozy w jelitach, co zapobiega gwałtownym wyrzutom insuliny i sprzyja poprawie wrażliwości tkanek na ten hormon.
Dodatkowo zastąpienie nasyconych kwasów tłuszczowych wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi z olejów roślinnych i orzechów obniża stężenie cholesterolu LDL we krwi. Niski poziom cholesterolu frakcji LDL ogranicza powstawanie blaszek miażdżycowych w naczyniach krwionośnych, zmniejszając ryzyko niedokrwiennego udaru mózgu. Z perspektywy adaptacji diety planetarnej do polskich warunków warto włączać do codziennego jadłospisu lokalne produkty, takie jak kasza gryczana, polskie jabłka, nasiona lnu oraz olej rzepakowy, które doskonale wpisują się w model wyznaczony przez naukowców.
Bibliografia
- Li X., Liu M., Yang W., Liu J.. (2026). Association of Planetary Health Diet with decreased risk of cardiometabolic diseases, multimorbidity, and its progression. Annals of Medicine, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov [Dostęp: 2026-11-20]
- Medonet. (2026). Narodowy Test Zdrowia Polaków 2025. Medonet Raport, www.medonet.pl [Dostęp: 2026-11-20]
- NCEZ. (2025). Talerz Zdrowego Żywienia i Wytyczne NCEZ. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, ncez.pzh.gov.pl [Dostęp: 2026-11-20]
- NFZ. (2021). Raport NFZ o zdrowiu: Cukrzyca. eZdrowie NFZ, ezdrowie.gov.pl [Dostęp: 2026-11-20]
- Willett W., Rockström J., et al.. (2025). EAT-Lancet Commission on Food, Planet, Health. The Lancet, eatforum.org [Dostęp: 2026-11-20]


